Otwarcie Izby Pamięci Tajnej Organizacji Nauczycielskiej

W czasie drugiej wojny światowej Związek Nauczycielstwa Polskiego w październiku 1939 r. wznowił działalność pod nazwą Tajna Organizacja Nauczycielska (TON) i rozpoczął tajne nauczanie. Było ono związane z niebezpieczeństwem wykrycia takich tajnych kompletów przez agentów Gestapo, a jednak uczniowie zbierali się w mieszkaniu nauczyciela (lub któregoś z lepiej sytuowanych uczniów) w grupach 4 – 6 osobowych, przy czym czas trwania lekcji musiał być limitowany między innymi ze względu na obowiązującą godzinę policyjną. Tajnie nauczanym uczniom starano się udostępniać polskie podręczniki (te nie zniszczone podczas akcji ich konfiskowania), a także przeprowadzano egzaminy i wydawano świadectwa – oczywiście tajne. Nauczyciele za swoją pracę na ogół nie pobierali wynagrodzenia. A jednak poziom nauczania był wysoki, czasem nawet przekraczający standardy przedwojenne. Dokładne liczby nauczycieli i uczniów zaangażowanych w tajne nauczanie w Krakowie z oczywistych powodów nie są znane, ale szacuje się, że nauczycieli było nie mniej niż 986 (o tylu są konkretne informacje). Więcej tutaj

TON została założona 26 października 1939 r. przez Zygmunta Nowickiego (1881-1944), prezesa ZNP i doświadczonego konspiratora jeszcze z czasów carskich (prezes Nowicki prowadził tajne nauczanie w zaborze rosyjskim) oraz czterech innych przedstawicieli Związku, będących zarazem członkami Prezydium Zarządu Głównego ZNP, czyli: Kazimierza Maja, Wacława Tułodzieckiego, Teofila Wojeńskiego i Czesława Wycecha. Zdecydowali ono wówczas, że ZNP przechodzi do działalności podziemnej, przyjmując kryptonim Tajna Organizacja Nauczycielska (TON).

Efektem działalności nauczycieli skupionych w TON było uruchomienie w konspiracji zlikwidowanych przez okupanta szkół średnich, zakładów kształcenia nauczycieli, szkół wyższych. Prowadzono też tajne lekcje historii, geografii i literatury ojczystej, usunięte decyzją władz okupacyjnych w szkołach powszechnych.

Nauczyciele tajnego nauczania płacili za swoje zaangażowanie często najwyższą cenę. Aresztowani przez Niemców ginęli w katowaniach gestapo i w egzekucjach. Jednym z najbardziej znanych nauczycieli TON zamordowanych przez Niemców był Marian Batko, aresztowany w Krakowie w drodze na tajne lekcje. Zginął zamordowany w bunkrze głodowym 27 kwietnia 1941 r. w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz. W rocznicę jego śmierci Związek Nauczycielstwa Polskiego organizuje Nauczycielskie Dni Pamięci i Pokoju. Więcej: tutaj

W dniu 26 października w budynku Zespołu Szkół Energetycznych im. Tadeusza Kościuszki przy ul. Loretańskiej 16 w Krakowie w 87. rocznicę założenia Tajnej Organizacji Nauczycielskiej z inicjatywy prof. Tomasza Wilczyńskiego prezesa Zarządu Oddziału ZNP Kraków-Śródmieście miało miejsce uroczyste, ponowne otwarcie Izby Pamięci Nauczycieli Tajnego Nauczania 1939-1945.

Podczas uroczystości medalem 120-lecia Związku Nauczycielstwa Polskiego nagrodzony został prof. Jakub Tyrpa.